Temmuz 2023’te Dünya Sağlık Örgütü (WHO) bünyesindeki Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), aspartamı “insanlarda olası kanserojen” (Grup 2B) olarak sınıflandırdı. Sosyal medya patladı, “diyet kolalar öldürüyor” manşetleri çoğaldı. Ama gerçek çok daha nüanslı.
Aspartam Nedir?
Aspartam, iki amino asidin (fenilalanin ve aspartik asit) metanol ile birleşiminden oluşan yapay tatlandırıcı. Şekerden yaklaşık 200 kat daha tatlı olduğu için çok küçük miktarlarda kullanılır.
Yaygın bulunduğu ürünler:
- “Şekersiz” ve “light” içecekler
- Diyet gazlı içecekler
- Bazı sakızlar
- Düşük kalorili tatlılar
- Bazı ilaçlar ve vitamin takviyeleri
”Olası Kanserojen” Ne Demek?
IARC’ın sınıflandırma sistemi sizi şaşırtabilir:
| Grup | Anlam | Örnekler |
|---|---|---|
| 1 | Kesinlikle kanserojen | Sigara, alkol, işlenmiş et |
| 2A | Muhtemelen kanserojen | Kırmızı et, bitki yakmak |
| 2B | Olası kanserojen | Aspartam, aloe vera özü, kahve (sonradan çıkarıldı) |
| 3 | Sınıflandırılamaz | — |
Grup 2B, “kanserojen olduğuna dair sınırlı kanıt var” anlamına gelir. Aynı grupta turşu, Aloe vera ekstresi ve kimyasal kuru temizleme solvenleri de bulunuyor.
IARC ile JECFA Aynı Fikirde Değil
İşte kritik nokta: IARC ve JECFA (WHO/FAO Gıda Katkı Maddeleri Uzmanlar Komitesi) aynı anda ayrı değerlendirmeler yaptı ve farklı sonuçlara ulaştı.
- IARC: Tehlike sınıflandırması yaptı — “Kanser yapabilir mi?” sorusunu sordu.
- JECFA: Risk değerlendirmesi yaptı — “Ne kadar tüketmek riskli?” sorusunu sordu.
JECFA’nın kararı: Günlük kabul edilebilir doz 40 mg/kg vücut ağırlığı — bu değer değiştirilmedi.
Pratikte Ne Kadar Aspartam Almak Riskli?
70 kg’lık bir yetişkin için günlük sınır = 2.800 mg aspartam.
Tipik bir diyet gazlı içecek (330 ml) yaklaşık 180-200 mg aspartam içerir.
Yani 70 kg’lık bir kişinin JECFA sınırına ulaşması için günde 14 kutu diyet kola içmesi gerekiyor.
IARC’ın değerlendirmeye aldığı çalışmaların çoğu, karaciğer kanseriyle zayıf bir ilişki buldu — ancak bu çalışmalar gözlemsel olup nedensellik kanıtlamıyor.
Fenilketonüri (PKU) Hastaları: Gerçek Risk
Aspartam konusunda gerçek ve kanıtlanmış risk grubu fenilketonürili (PKU) hastalar. PKU, fenilalanini metabolize edemeyen genetik bir hastalık. Aspartam fenilalanin içerdiğinden bu kişilerin kesinlikle kaçınması gerekiyor — bu yüzden aspartam içeren ürünlerde “Fenilalanin kaynağı içerir” uyarısı yasal zorunluluk.
Sonuç
2023 IARC kararı, aspartamın tehlikeli olduğunu değil, araştırılmaya değer olduğunu söylüyor. Günlük birkaç diyet içecek içen biri için risk son derece düşük. Ancak:
- PKU hastaları: Kesinlikle kaçının
- Hamile kadınlar: İhtiyatlı olmak mantıklı
- Günde 5+ diyet içecek içenler: Tüketimi çeşitlendirin
Her şeyde olduğu gibi, en sağlıklı yaklaşım çeşitlilik ve ölçülülük.